حکومت يکدست و آسان

 

مسعود بهنود

www.behnoudonline.com

 

می​گويند با انتخاباتی که انجام شد مملکت يکدست و يکپارچه شده و روزنامه​های هوادار ولايت نويد می​دهند که ملت روزهای خوبی روبرو خواهند بود که ميل به خدمت به مردم سرمشق خواهد بود و روزنامه​های فرنگ می​نويسند دو دستگی بخش​های انتصابی و انتخابی پايان می​گيرد و هر آن چه تصميم گرفته شود به اجرا در می​آيد. اين مضمون در نوشته​های پيروزمندان و هم شکست خوردگان می​آيد. تاريخ نخوانده​اند.

در قرن نوزده در ايران و در کمتر جای جهان خبری از دموکراسی و انتخابات بود. اما در همان زمان هم بين بخش انتصابی که شاه باشد با بخش اچرائی درگيری بود. در ايران ناصرالدين شاه در سال ۱۳۰۶ قمری که می​شود صد و پانزده سالی پيش، احساس می​کرد که نيازی ندارد به افراد با تجربه که سليقه​های گونه​گونه دارند. وزارت اعظم که همان رياست دولت باشد را به علی​اصغرخان امين​السلطان سپرد و به قول معيرالممالک کار دولت «يکدست و يکسره» شد، پيش از آن هم قدرت يکپارچه بود، يکپارچه​تر شد و مزاحمت و تداخل دو بخش [چنان که در دوران کوتاه اميرکبير و در دوره ميرزا حسين​خان سپهسالار معمول بود که آن​ها نقشه​ای و طرحی برای مملکت داشتند] پايان گرفت. اما در همان زمان که شاه احساس می​کرد رعيت در ناز و نعمت است و قدرت حکومتی بی​منازع تير ميرزا رضا که از ظلم به ستوه آمده بود به آرزوهای او پايان داد و عيش هفت ساله را عزا کرد.

روزگاران گذشت. مشروطيت و قانون آمد. بعد از تجربه تلخ محمدعلی شاهی بخش انتصابی ماند اما به نوعی دموکراسی تن داد و مزاحم بخش انتخابی نشد و انتخابات تکليف مملکت را تعيين می​کرد تا سرانجام از دل ضعف و سستی و به هم ريختگی رضا شاه به قدرت رسيد. خواست جمهوری کند و مادام​العمر بر راس بنشيند مدرس و ديگران به تصور آن که نقشه انگليسی است مخالفت کردند. شاه شد و باز مزاحمت​ها در تضاد درباره و دولت آغاز تا آن که رضاشاه شش و هفت سالی بعد از رسيدن به سلطنت، خود را از شر همه قديمی​ها و همراهانش در رسيدنش به سلطنت خلاص کرد، مجلس و دولت همه را «يکدست و يکپارچه» کرد، از سال ۱۳۱۳ شمسی ديگر خود ماند و خود و دولت و مجلس و قضا و غذا همه به رضا واگذار شد. جز امر امر مبارک است چيزی نشنيد و خاطر قبله عالم آسوده شد که رعيت به دعاگوئی مشغول است. چيزی که در تصورش نمی​گنجيد همان بود که در شهريور سال ۲۰ اتفاق افتاد و چون خارجی يورش آورد حکومت چون خانه​ای از مقوا به بی اعتنائی مردم فروريخت و مردم در خانه ماندند نه که برای او اشگی نريختند که فردايش رقصی چنان در ميانه ميدان می​آغاز کردند. شاه قدر قدرت وقتی به تبعيد برده می​شد مردم به تمايشايش هم رغبت نمی​کردند.

بيست و سه سالی گذشت و آخرين شاه وقتی حسنعلی منصور نخست وزيرش به تير محمد بخارائی از هيات موتلفه اسلامی کشته شد، ديگر خود کارها را در دست گرفت. اميرعباس هويدا از همان لحظه که خبر ترور منصور دوستش را به شاه رساند و مامور اداره موقت کابينه شد هر کار که بود به دربار برد، و هيچ خبری را تا به تائيد شاه نرسيده بود اعلام نکرد. شاه بعد از بيست و سه سال سلطنت و سر و کله زدن با مجلس​ها و دولت​های مختلف به اين نتيجه رسيده بود که بهتر است خود زمام امور به دست گيرد و هويدا کسی بود که آشکار پذيرفت که چنين بايد. پس باز مملکت يکسره و يکدست شد. از چهره​های سابق کسی نماند، در راس مجلس يک استاد دانشگاه نشست که کسی در عالم سياست قبلا نامش نشنيده بود. مهندس رياضی آشکار به نماينده​ای که بی​حواس پيشنهادی در مورد لايحه​ای داده بود با لهجه شيرين اصفهانی می​گفت «مثه اين که شما تو باغ نبودين. آقای وزير فرمودن اعلی حضرت اين لايحه رو ديدن و تائيد فرمودن» هويدا خود بارها وزيری را خواست و گفت چه کرده​ای که فرموده​اند بروی. حالا ديگر نيا تا در فرصتی اجازه بگيرم و شغلی به تو بدهيم. رييس ساواک و فرماندگان ارتش و روسای دواير و استانداران و سرانجام در آخرهای کار مديران عامل بانک​های خصوصی و شرکت​های بزرگ صنعتی هم بی​اجازه سفر نمی​کردند و در خبر رسمی درباره طلاق نخست وزير و همسرش ليلا امامی هم نوشته شد با کسب اجازه از پيشگاه اعلی​حضرت همايونی آقای اميرعباس هويدا و خانم ليلا امامی .... به زندگی مشترک پايان دادند. و گزارش​های پی در پی از احساس نعمت و سعادت مردم رسيد. اما دوازده سال بعد زمانی که در آمريکا دموکرات​ها بر سر کار آمدند و شاه با اطمينان از قدرت و محبوبيت بی​نظير خود و در حالی که می​گفت بی او ايران ايرانستان می​شود و از زمين و زمان فرياد خدا شاه ميهن بلند بود اول ارتش خط ماژينوئی کشيد که تظاهرکنندگان به شمال تهران و نزديکی کاخ​های محل اقامت او راه پيدا نکنند و بعد در حالی از صداهای نيمه شبی الله اکبر بی​خواب شده بود به تماشای راه پيمائی​ها رفت و چون دانست که مردم او را نمی​خواهند و اگر بخواهد به توصيه​ها عمل کند و بماند بايد تن به کشتن بسياری از مردم بدهد، رفت. در اين فاصله جمعی از آن​ها را که به بندگی او مفتخر بودند و بی​اجازه او مرخصی هم نمی​رفتند به زندان انداخته بود بلکه مردم از انقلاب منصرف شوند اما نشد. چنان که عذرخواهی تاريخی «صدای انقلاب شما را شنيدم» هم کاری نکرد. او رفت و با خود نظام دو هزار ساله را هم برد.

اين سه دوره تاريخی يکسره شدن کارها و يکدست شدن مملکت و ساکت شدن ملت که برشمردم اولی هفت، دومی هم هفت و سومی دوازده سال به طول کشيد و در وجوهی کاملا مشترک بودند. از دوره اول امتياز نفت و تنباکو زاده شد و افزون شدن بر رفت و آمد خارجيان و تاسيس بانک و پست و مدرسه​های جديد ... از دوره رضاشاه دانشگاه و رفع حجاب و شهرها و امنيت داخلی و نظم و رونق گرفتن کار تجارت و کشيدن راه .... از دوره سوم اما بسيار تحولات رخ داد و در پرتو روابط محکم شاه با ابرقدرتی مانند آمريکا و بالارفتن بهای نفت ناگهان مملکت جهشی جدی کرد، طبقه​ای نو پديد آمد و دانشگاه​ها گسترش يافت و ذوب آهن و هواپيمائی و سدها و کارخانه​های بزرگ و بانک​ها پديد آمد و رونقی در تجارت که هرگز سابقه نداشت. پس اين دوره​ها دوره رونق و پيشرفت اقتصادی بود.

وجه ديگر تکرار مدام «من که گفته بودم» برای هر کار که کج در آمد و افتخار و بزرگ​نمائی رسانه​های وقت برای هر کار که به سامان رسيد. در مجموع هر کار که درست آمد به نام نامی شخص اول مملکت بود و هر کار که نقصانی پذيرفت به بدکاری مسوولی بدعاقبت. در هر سه دوره دستگاه​های اطلاعاتی و امنيتی حاکم شدند و مستقيم به بالاترين مقام گزارش دادند و نفس از نفس​کش بريدند. در دوره اول نظميه و در دوره دوم اداره سياسی شهربانی و در دوره سوم ساواک. در هر سه دوره قوای نظامی تحت امر در آمد و نمايش​های پروسرصدا و ابهت​ساز که بايد قدرت و ابهت را به نمايش بگذارد برپا بود گرچه معلوم می​شد که در نهايت شخص اول را راضی می​کند. در هر سه دوره مردم به کار و کاسبی مشغول و از تصميم گيری و مشارکت در سرنوشت دور. در هر سه دوره دعاگوئی ظاهری فراوان و بدگوئی در نهان معمول.

و شايد مهم​تر آن که در هر سه دوره بدگوئی از دوره​های گذشته برای نشان دادن آن که ما به سرنوشت ديگريم و به کاری ديگر باب و معمول. يعنی که تجربه ديگران به کار ما نمی​آيد. حتی شاه آخرين هم پدر خود و دوران وی را به نقد گرفت و او را «ديکتاتور بی​سواد» دانست. هر سه راس حکومت به کاريزمائی در خود می​ديدند که از چشمانشان می​تراويد و می​گفتند که اين ماموريت را از ماوراالطبيعه به دست آورده​اند. ناصرالدين شاه اعتقادات مذهبی محکمی داشت و حتی پزشگ فرانسوی​اش هم معتقد بود که از جنس ديگری است و آدمی زاده نيست. رضاشاه تا قدرت بگيرد در عزاداری محرم گل بر سر می​ريخت و شمع بر دست می​گرفت در شام غريبان. موقع تاجگذاری علمای بزرگ را بر تخت خواند اما چند ماهی بعد از رسيدن به سلطنت متولی حرم حضرت معصومه را به شلاق بست و لباس از تن روحانيون کند. اما با اين همه مقام توليت آستان قدس را رها نکرد و بر نام هفت پسرش رضا را افزوده بود. آخرين شاه به جد معتقد بود که امامان معصوم او را مراقبند و به مشورت علما عمل می​کرد و به آن​ها احترام داشت و حتی بعد از ۲۸ مرداد که سلطنتش را بازيافت اول به زيارت کربلا رفت باز به ميهن برگشت. سالی يکبار حتما به مشهد و زيارت می​رفت و حتی به خبرنگاران مسيحی خارجی هم از نظرکردگی خود می​گفت و در کتابش می​نوشت که پيامبر و حضرت عباس از خطرات نجاتش داده​اند و گاه ائمه با او در ارتباطند و به همين جهت بارها از مرگ نجات يافته است. او نيز به انتهای نام پسرانش رضا را افزود و در شروع هر سفر امام جمعه تهران بايد در گوشش دعای سفر می​خواند و وليعهدش را واداشت که در کنار جت​های اف شانزده در دوره خلبانی در تگزاس هم عکسی در حال نماز خواندن بگيرد.

پس با گذشت اين همه تحول در کشور انگار ماجرای ما از ديدگاه قدرت تغييری نکرده است. اما از ما که بگذريم جهان تغييراتی بنيادی پذيرفته و از آن جمله مردم و مشارکت آن​ها در سرنوشتشان عمومی و همگانی شده و از جمله در فاصله ربع قرن تعداد کشورهائی که دموکراسی و انتخابات آزاد بر آن​ها حاکم شده آن چنان فزونی گرفته که بر خلاف دوره ناصرالدين شاه اکثريت نه که با حکومت​های دارای قدرت انتصابی نيست که تعداد اين گونه کشورها به تعداد انگشتان دو دست رسيده است و در آخرين تحول... بشنويد که باری زمان مناسبی برای نديده گرفتن مردم و يکدست شدن و يکپارچه شدن نبود. اگر زمان ناصرالدين شاه بود به هيات ميرزا ملکم خان در می​آمديم که به شاه نوشت «کمی به رعيت نظر کنيد و ديده عبرت بين به تاريخ ملل بدوزيد تا...» اگر به دوران رضاشاه بود مانند سليمان ميرزا اسکندری اما در زيرزمين خانه آب سردار در می​بستيم و هيچ کس نمی​پذيرفتيم تا تاريخ کار خود بکند. اگر دوران محمدرضا شاه بود يا مانند احمد قوام نامه​ ای می​نوشتيم و هر چه شرط بلاغ است می​گفتيم و يا مانند دکتر مصدق در دادگاه يادآور می​شديم آن​ها که به شاهنشاه می​گويند همه مردم را زير تسلط بگيريد و قانون را محدود به نظر خود کنيد، خدمتی به اعلی حضرت نمی​کنند» و اگر امروز سال ۶۵ بود می​نوشتيم «حکومت يکدست آسان و بی​آينده است » چنان که نوشتم اما امروز...